„Szaleni przyrodnicy” ratują murawy kserotermiczne. Mechanik i ZamToP na Białej Górze [ZDJĘCIA]

Biała Góra (349 m n.p.m.) na Roztoczu Tomaszowskim rozciąga się między wsiami Justynówka i Majdan Górny w gminie Tomaszów Lubelski.

– Jak sama nazwa wskazuje, wzgórze zbudowane jest ze skał kredowych. Wapień bardzo szybko się nagrzewa w ciągu dnia i długo utrzymuje tę temperaturę. Roślinność, która tam występuje, w innych warunkach nie jest w stanie egzystować. Jest przyzwyczajona i przystosowana do wysokich temperatur oraz niskiej wilgotności podłoża – objaśnia Piotr Chmielewski, botanik z Zamojskiego Towarzystwa Przyrodniczego (ZamToP).

Do 40 gatunków na jednym metrze

Skarbem Białej Góry są murawy kserotermiczne, charakteryzujące się niespotykaną bioróżnorodnością. Można wierzyć panu Piotrowi na słowo lub policzyć osobiście, że na jednym metrze kwadratowym na wzgórzu rośnie nawet ponad 30 gatunków roślin, w tym bardzo rzadkich i chronionych. Dla porównania na trawniku doliczymy się zwykle około 8-12 gatunków.

– Najbogatsze murawy kserotermiczne występują w Rumunii, obecnie w Transylwanii. Tam liczba gatunków roślin może dochodzić do ponad 50 na metr kwadratowy. Biała Góra jest naprawdę blisko – dopowiada Piotr Chmielewski.

PRZECZYTAJ TEŻ: Józefów Roztoczański: Wilk zginął po kołami. RPN mówi o wielkiej stracie przyrodniczej

Botaniczna perła

Sztandarowym gatunkiem Białej Góry jest starzec cienisty.

– To roślina o dość specyficznym zasięgu w Europie, występująca generalnie wyspowo. W Polsce większość stanowisk znajduje się w województwie lubelskim, m.in. w okolicach Chełma, Komarowa, ale jej populacja na Białej Górze należy do najbogatszych w kraju – rozwija Piotr Chmielewski.

Na stoku rosną również takie rzadkości jak pszeniec różowy, buławik wielkokwiatowy oraz kruszczyk szerokolistny.

Świat fauny Białej Góry jest równie cenny. Odnotowano tu jedno z zaledwie dwóch w Polsce stanowisk pstrokaczka ukraińskiego (gatunek owada z rodziny pasikonikowatych). Można tu również spotkać modliszki oraz jednego z największych, najrzadszych i chronionych motyli – pazia żeglarza.

PRZECZYTAJ: Walentynkowy cud natury w Zwierzyńcu. W RPN przyszedł na świat pierwszy w tym roku konik polski

Przyroda potrzebuje człowieka

Piotr Chmielewski dodaje, że Biała Góra jest chroniona jako użytek ekologiczny od początku lat 90. ubiegłego wieku. Terenów z murawami kserotermicznymi wymienia w regionie jeszcze kilka, m.in. koło Lubyczy Królewskiej – rezerwat Machnowska Góra, na grodzisku w Posadowie w gminie Telatyn. Podkreśla jednak, że siedliska takiej roślinności zanikają.

– Ich egzystencja była przez wiele lat uzależniona od działalności człowieka. To były na ogół tereny strome, kamieniste, które nie nadawały się pod orkę, dlatego w tych miejscach po prostu wypasano gospodarskie zwierzęta. Rolnictwo po II wojnie światowej zaczęło się robić coraz bardziej intensywne. Maksymalizacja wydajności i zysku sprawiła, że te mało przydatne tereny po prostu odstawiono i tak cenne miejsca zarastały – tłumaczy botanik.

Wyjaśnia, że rośliny giną, gdy pojawiają się bardziej ekspansywne gatunki, a do takich należą np. na Białej Górze sosny, które dają dużo cienia przez cały rok, leszczyna, kalina, tarnina. Murawę trzeba więc regularnie odkrzaczać i odsłaniać, bo jej roślinność kocha słońce.

Najlepsze do takiej pracy i utrzymania murawy kserotermicznej byłyby owce. ZamToP ma nawet zaprzyjaźnioną osobę, która czasem wypożycza owce.

– Te nasze żywe kosiarki wybiórczo traktują roślinność. Zjadają trawę, która jest dla nich smaczna, ale nie jedzą roślin kserotermicznych, które są dla nich suche i kolczaste. Oprócz tego owce chodząc, ubijają glebę, zruszają ją, rozrzucają nasiona, a potem ze swoimi odchodami roznoszą równomiernie po całej działce nasiona – tak to wszystko razem współgra – obrazowo opisuje Krzysztof Monastyrski, prezes Zamojskiego Towarzystwa Przyrodniczego.

Na Białej Górze owce były jakieś pięć lat temu, bo wtedy ZamToP pierwszy raz pomagało przyrodzie. Przed nimi nie było nikogo. Od razu wiadomo było, że trzeba będzie to powtórzyć.

PRZECZYTAJ: Rachanie: Gmina zaprasza nietoperze

Koalicja szlachetnych ludzi

Prezes szykował się do akcji ratunkowej murawy od ponad roku. Próbował pozyskać jakieś środki na sprzątanie, ale bezskutecznie.

– Trochę się wkurzyliśmy i pomyślałem, że mamy zmarnowany rok – mówi. Koniec końców nie poddał się. – Ja nie mam nic, ty też nie masz nic, to razem właśnie mamy tyle, w sam raz tyle, żeby założyć wielką fabrykę – cytuje znany fragment „Ziemi obiecanej” Władysława Stanisława Reymonta i opowiada, jak poszedł do tomaszowskich szkół i zapytał, czy zechciałyby razem z nim zrobić coś dla cennej przyrody.

– Jeśli sam nie mogę, to szukam koalicji, jak to nazwałem, szlachetnych ludzi – dodaje Krzysztof Monastyrski.

– Dlaczego nie? Widzimy w tym aspekt poznawczo-wychowawczy. Uczniowie przy okazji takiej pracy dowiedzą się o osobliwościach naszej okolicy i nauczą się, jak dbać o przyrodę. W młodym pokoleniu jest nadzieja – mówi Ryszard Jałowiec, wicedyrektor Zespołu Szkół Techniczno-Motoryzacyjnych w Tomaszowie Lubelskim.

W ten sposób nawiązano współpracę lokalnych instytucji, firm i szkół.

Sprzęt ogrodniczy przekazała tomaszowska Mrówka, Fundacja Parasol Roztocza zapewniła posiłek dla wolontariuszy (ponoć dostarczyli tyle grochówki, że trudno było ją przejeść), a gmina dorzuciła rękawice i wodę.

PRZECZYTAJ: Miliony na drogi, ale nie dla wszystkich. Powiat tomaszowski czeka, a jak jest w gminach?

Uczniowie klas 2, 3 i 4 technikum oraz klasy 1 szkoły branżowej z ZSTM działali w terenie przez trzy dni – od środy do piątku, 11-13 marca. Już widać różnicę. Ale to nie koniec i przydadzą się kolejne ręce do pracy. Krzysztof Monastyrski jest już po rozmowach z kolejnymi szkołami – I Liceum Ogólnokształcącym („Bartoszem”) oraz z Ekonomikiem. Z zaroślami trzeba się uporać najpóźniej do końca marca, bo potem rośliny zaczynają kwitnąć aż do jesieni.

„Jeszcze nam się chce”

Tak więc prace na Białej Górze będą kontynuowane. Nie tylko tam, ale wszędzie, gdzie jest taka potrzeba, bo jak żartobliwie mówi o sobie i swoich towarzyszach prezes Monastyrski – tym „szalonym przyrodnikom i ekologom jeszcze się chce robić coś więcej”. I gorąco namawiają do dołączenia do nich każdego, kto czuje podobnie.

– Nie sztuką jest oglądać filmy w telewizji i podziwiać przyrodę świata. Dziś więcej wiemy o wielorybach czy słoniach niż o naszym bogactwie. Nie wszystko, co piękne, jest w Afryce czy Yellowstone. U nas też są miejsca ciekawe, warte podziwiania i chronienia, bo nigdzie indziej ich nie ma. Chcemy na to zwracać uwagę każdej osoby. Na to, że nasza przyroda, Biała Góra, jest piękna, ale jeśli się o nią nie dba, to tak jak z małżeństwem czy wiarą – zanika albo zmienia miejsce zamieszkania. Dlatego działajmy – przekonuje Krzysztof Monastyrski.

Tylko czekać, aż natura pięknie się odwdzięczy.

– Maj i czerwiec to na murawach raj na ziemi. Wygląda to jak połonina w górach – wszystko kwitnie i do jesieni zawsze coś tam rośnie oraz przyciąga owady – mówią przyrodnicy.