Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
sobota, 21 listopada 2026 15:57
Przeczytaj!
Reklama
Reklama
Bohater doceniony po latach

Cień pod gruszą na Górze Kumowskiej. Odyseja i testament pułkownika Piotra Harcaja

Dwaj chłopcy ze Strachosławia idą polną miedzą na lekcję katechezy do Kumowa Plebańskiego. Jest gorący letni dzień. Na szczycie Góry Kumowskiej zatrzymują się pod ogromną, dziką gruszą, tuż obok drewnianego krzyża. Zdejmują zakurzone buty, siadają w cieniu i spoglądają na malowniczą panoramę Roztocza oraz odległe o około 20 kilometrów wzgórza Chełma. Wtedy młodszy z nich, syn miejscowego rolnika, patrzy na piaszczysty punkt widokowy i mówi do przyjaciela słowa, które pozostaną w pamięci na całe życie: „Chciałbym kiedyś zostać pochowany dokładnie w tym miejscu”. Był nim Piotr Harcaj.
Dwaj chłopcy ze Strachosławia idą polną miedzą na lekcję katechezy do Kumowa Plebańskiego. Jest gorący letni dzień. Na szczycie Góry Kumowskiej zatrzymują się pod ogromną, dziką gruszą, tuż obok drewnianego krzyża. Zdejmują zakurzone buty, siadają w cieniu i spoglądają na malowniczą panoramę.
Piotr Harcaj w Palestynie

Źródło: nadesłane

W sierpniu 1940 roku, podczas transportu więziennego z Białegostoku do Kotłasu, Harcaj zauważył na ścianach i suficie wagonu polskie napisy wydrapane przez wcześniejszych więźniów. Jeden z nich brzmiał:

„Wywieziono nas jedną stację za pn. zach. od Smoleńska, stąd mamy jechać dalej samochodami”.

Dla Harcaja był to jeden z pierwszych śladów wskazujących na los polskich oficerów zamordowanych w Katyniu. Po wojnie wspominał o tym w swoich relacjach.

Monte Cassino i „Bunt Kresowej”

Amnestia będąca następstwem układu Sikorski-Majski z 1941 roku otworzyła Harcajowi drogę do Armii Polskiej gen. Władysława Andersa.

Przez Irak, Palestynę i Egipt dotarł do Włoch już jako major dyplomowany i szef sekcji planowania 5. Kresowej Dywizji Piechoty.

W maju 1944 roku brał udział w przygotowaniu planu natarcia Kresowiaków na Monte Cassino. Podczas walk przebywał na pierwszej linii z dowódcą 5. Brygady, płk. Wincentym Kurkiem.

ZOBACZ: 

W czasie niemieckiego ostrzału moździerzowego śmiertelnie ranny został płk. Kurek. Major Harcaj, mimo trwającego ostrzału, przekazał rozkazy mjr. Stańczykowi i płk. Rudnickiemu, a po zakończeniu walk osobiście pomógł znieść z pola bitwy ciało poległego dowódcy. Jego postawę na polu walki opisywał Melchior Wańkowicz w reportażu „Monte Cassino”.

Za zasługi bojowe i męstwo podczas kampanii włoskiej, w tym w walkach o Ankonę i Bolonię, Harcaj został odznaczony przez Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari V klasy.

Otrzymał również m.in. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, trzykrotnie Krzyż Walecznych, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami, Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino nr 14769 oraz włoskie odznaczenie Croce al Valor Militare.

Po zakończeniu wojny, jako szef sztabu 5. Kresowej Dywizji Piechoty, Harcaj stanął na czele sprzeciwu wobec bezwarunkowego rozbrajania Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wydarzenia te przeszły do historii jako „Bunt Kresowej”.

W proteście przeciwko sytuacji, w jakiej znaleźli się polscy żołnierze po wojnie, złożył dymisję ze stanowiska i zrzekł się przyznanych mu odznaczeń brytyjskich.

Chicago. Polska sprawa i 150 paczek

Powrót do rządzonej przez komunistów Polski nie był dla Harcaja bezpieczny. Postanowił zaangażować się w pomoc w sprowadzaniu z okupowanych przez Aliantów Niemiec rodzin polskich żołnierzy. W ten sposób zdołał sprowadzić do siebie także żonę Wandę i syna.

Po krótkim pobycie w Wielkiej Brytanii rodzina wyemigrowała do Chicago. Wanda Harcaj (1912-1987) ukończyła tam studia prawnicze i została adwokatem. Piotr utrzymywał się z pracy artystycznej jako malarz.

Mimo tysięcy kilometrów dzielących go od Polski nie przestał angażować się w sprawy ojczyzny. Organizował środowiska kombatanckie, propagował przedwojenną ideę Międzymorza i współpracy narodów Europy Środkowo-Wschodniej.

PRZECZYTAJ: Dołhobyczów: Pogrzeb Józefa Jasińskiego „Groma". Po prawie 80 latach wrócił do rodzinnej ziemi

Jego dom stał się również miejscem działalności charytatywnej. Każdego tygodnia własnym sumptem przygotowywał co najmniej 150 paczek z pomocą dla osób potrzebujących i represjonowanych w komunistycznej Polsce.

27 marca 1983 roku prezydent RP na uchodźstwie Edward Raczyński powołał płk. dypl. Piotra Harcaja w skład Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej na obszarze USA.

Testament trzech miejsc

Piotr Harcaj zmarł w Chicago 2 października 1986 roku. Nie doczekał upadku komunizmu.

Przed śmiercią pozostawił jednak szczegółową wolę dotyczącą swoich prochów. Chciał, aby jego symboliczny powrót do ojczyzny związany był z trzema symbolicznymi dla niego miejscami. Część prochów miała spocząć w grobie matki Tekli na cmentarzu w Strachosławiu.

Część miała zostać rozsypana nad rodzinną rzeką Udal. Najważniejsza część prochów miała natomiast wrócić na Górę Kumowską, pod ufundowaną przez niego Figurę Pamięci Poległych pod Monte Cassino - dokładnie pod tą samą gruszę, w której cieniu jako dziecko odpoczywał podczas drogi na katechezę.

Spełnienie tej ostatniej woli wymagało jednak pokonania kolejnej granicy. 

Mimo obowiązujących w PRL ograniczeń jego bratanek Zbigniew poleciał do Stanów Zjednoczonych, ukrył urnę z prochami w walizce i przewiózł ją do Polski. Rodzina, zachowując wszystko w tajemnicy, wypełniła ostatnią wolę pułkownika.

Powrót na wzgórze

Po dziesięcioleciach tułaczki i emigracji pamięć o Piotrze Harcaju powraca również do oficjalnej przestrzeni pamięci.

Pismem z 10 sierpnia 2026 roku prezes Instytutu Pamięci Narodowej poinformował o wpisaniu mogiły pułkownika Piotra Harcaja na Górze Kumowskiej do ewidencji grobów Weteranów Walk o Wolność i Niepodległość Polski. Mogiła otrzymała numer 13603.

W piątek, 2 października 2026 roku - dokładnie w 40. rocznicę śmierci pułkownika - w Kumowie Plebańskim odbędą się uroczystości upamiętniające jego postać.

Po mszy świętej z udziałem kompanii honorowej Wojska Polskiego, orkiestry i pocztów sztandarowych uczestnicy przejdą około 1,5 kilometra z kościoła na szczyt Góry Kumowskiej.

Tam, przy salwie honorowej i podczas apelu pamięci, na pomniku znajdującym się w cieniu dawnej gruszy zostanie odsłonięta tabliczka IPN „Grób Weterana”.

Po ośmiu dekadach wojny, niewoli, walki i emigracji Piotr Harcaj powrócił na swoje wzgórze.

Wrócił dokładnie tam, gdzie jako chłopiec, siedząc w cieniu dzikiej gruszy, powiedział przyjacielowi, że chciałby kiedyś zostać pochowany właśnie w tym miejscu.

 


Więcej o autorze / autorach:
Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Kronika Tygodnia

Chcesz częściej widzieć nasze newsy?

Dodaj Kronikę Tygodnia do preferowanych źródeł w Google i bądź bliżej najważniejszych spraw z regionu.

Reklama
Urokliwy dom z dużą działką | Zawady gm. Jarczów Cena: 239000 PLN Szukasz spokojnego miejsca na ziemi, przestrzeni pod własne gospodarstwo, siedlisko lub inwestycję w agroturystykę? Ta wyjątkowa nieruchomość łączy tradycyjny wiejski klimat z wygodnym dostępem do pełnej infrastruktury i miast.GŁÓWNE ATUTY NIERUCHOMOŚCI:-Ogromna działka o powierzchni 1,40 ha – grunty o bardzo dobrej klasie bonitacyjnej, idealne pod uprawy, ogród lub własną przestrzeń rekreacyjną.-Szeroki front (ok. 42 m) – daje doskonałe możliwości aranżacyjne, wygodny wjazd i szerokie pole manewru.-Bezpośredni dostęp do drogi asfaltowej – całoroczny, komfortowy dojazd.-Pełne media na działce: podłączona woda, prąd oraz kanalizacja + tradycyjna studnia (idealna np. do podlewania ogrodu).DOM DREWNIANY (ok. 70 m²):Jednokondygnacyjny, klimatyczny dom z drewna (pokryty eternitem) z wymienioną stolarką okienną na szczelne okna PCV. Wnętrze oferuje czytelny i funkcjonalny układ pomieszczeń:-Wiatrołap (przestrzeń na garderobę/buty),-Przedpokój,-Wydzielone miejsce na łazienkę (do własnej aranżacji),-Duża, jasna kuchnia,-Obszerny, przestronny pokój.BUDYNKI GOSPODARCZE:Na terenie działki znajdują się 3 dodatkowe budynki o wszechstronnym przeznaczeniu:-Duży murowany budynek gospodarczy – podzielony na część inwentarską (dawny chlewik/stajnia) oraz część stanowiącą tzw. letnią kuchnię (doprowadzony prąd – świetne miejsce na pracownię lub bazę majsterkowicza).-Drewniany garaż – bezpieczne miejsce na samochód lub sprzęt rolniczy/ogrodniczy.-Drewniany mały schowek – idealny na narzędzia ogrodowe czy drewno.LOKALIZACJA I OKOLICA:Cicha, malownicza i bezpieczna okolica pozwalająca odetchnąć od miejskiego zgiełku.-Bliskość Jarczowa: szybki i sprawny dojazd do centrum gminy, gdzie znajdziesz pełną infrastrukturę: Urząd Gminy, Szkołę Podstawową, Ośrodek Zdrowia, Aptekę, Samorządowy Ośrodek Kultury (SOK), sklep oraz placówkę pocztową.-Dogodny dojazd do Tomaszowa Lubelskiego – bliska odległość od miasta powiatowego zapewnia łatwy dostęp do szkół średnich, szpitala, marketów i usług.DLA KOGO?Nieruchomość doskonale sprawdzi się jako:-Siedlisko dla osób szukających ciszy i bliskości natury,-Gospodarstwo rolne / ogrodnicze (III klasa),-Baza pod rekreację lub biznes (np. warsztat, agroturystyka).Zapraszam do kontaktu i obejrzenia nieruchomości na żywo!Zainteresowany? Zadzwoń i umów się na prezentację, aby osobiście docenić potencjalną przestrzeń tego wyjątkowego mieszkania.Bezpłatnie pomagamy w formalnościach związanych z uzyskaniem kredytu na zakup nieruchomości. Nasz doradca kredytowy bezpłatnie sprawdzi Twoją zdolność kredytową i przedstawi najlepsze oferty z ponad 10 banków.Posiadasz podobną nieruchomość? Skorzystaj z bezpłatnej konsultacji – odpowiemy na pytania dotyczące ceny, procesu sprzedaży oraz możliwości poprawy atrakcyjności oferty.Oferujemy również:•⁠ ⁠Pośrednictwo w kupnie, sprzedaży oraz najmie nieruchomości.•⁠ ⁠Pomoc w sprzedaży nieruchomości o skomplikowanej sytuacji prawnej.•⁠ ⁠Rzetelne oceny wartości nieruchomości.•⁠ ⁠Uzyskanie świadectwa energetycznego.PAULINA [email protected]ółnoc Biuro Nieruchomościul. Żeromskiego 3, 22-400 Zamość Data dodania ogłoszenia: 11.11.2026 Urokliwy dom z dużą działką | Zawady gm. Jarczów
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama Baner reklamowy B1 firmy WORK CENTRE
Reklama
KOMENTARZE
Autor komentarza: FRANEK Treść komentarza: Niedawno pod Lublinem zniszczono ludziom dom Oskarżali Rosjan Kłamali nawet w ONZ Póżniej okazało się że zrobili to sami rakietą z NATO wskiego myśliwca Teraz to kto wystrzelił te rakiety?Tylko pytam to chyba jeszcze wolno Ściek medialny z prawa i z lewa trabi że to Rosja Oczywiscie że Rosja przyjacielem nie jest ale nie uważam zeby chciała z nami z NATO wojny Data dodania komentarza: 21.11.2026, 14:01 Źródło komentarza: Zagrożenie atakiem z powietrza! Autor komentarza: szok Treść komentarza: oo kosmita widac że arumentow nie posiadasz to nienawiść siejesz WSTYD!!! Data dodania komentarza: 21.11.2026, 13:26 Źródło komentarza: Zagrożenie atakiem z powietrza! Autor komentarza: Kosmita Treść komentarza: Dla Twojej przyjemności, to mogę być tęczowy, nie mam nic przeciwko a i przez wrodzoną grzeczność, mogę dla Ciebie też być agentem i należeć do uśmiechniętej brygady, cokolwiek to znaczy. Chcę tylko Tobie zwrócić uwagę, że znów się okazałeś KRYPTUSIEM. Twoje imię ze chrztu „hahaha”, jednoznacznie wskazuje, żeś w kołysce był UHAHANY, tylko z jakiegoś powodu potem Ci mina zrzedła. Pozwolisz, że nie będę w to wnikał. Może jak byś też został agentem uśmiechniętej brygady, to uśmiech by też powrócił na Twe oblicze? Z resztą, rób jak chcesz, na początek cztery pompki i dwa przysiady a potem się zobaczy. Data dodania komentarza: 21.11.2026, 12:48 Źródło komentarza: Zagrożenie atakiem z powietrza! Autor komentarza: Wójt . Treść komentarza: Jakoś co widac Ciebie nie udosilo sieroto i jeszcze zyjesz bezczelnie sie wypowiadając jak nie masz zielonego pojecia . Wymieniłeś juz galoty po śmierdzi na odległość twoja głupota ktora wypisałeś po zjedzeniu grochówki ktora Ci stara ugotowała na weekend . Data dodania komentarza: 21.11.2026, 12:37 Źródło komentarza: Rakieta Ch-101 spadła w Nowym Lipowcu - taka sama jak lipcu w Tarnawie Kolonii, również w powiecie biłgorajskim Autor komentarza: Kosmita Treść komentarza: Gorzej, kosmiczne TROLE, to PIKUŚ przy mnie. Szanowny zwący siebie POKomuna, jam jest gorszy niż to potrafisz sobie wyobrazić. Ja co kwartał zdaję raport do mojej ZWIERZCHNOŚCI w którym opisuję wszystko, to co się wokół mnie tu dzieje. Wiedz, że w raporcie nr 1236 Ty będziesz opisany razem z tym „DO BETONU” i „nauczycielem”. Czy Ty wiesz co taki mój raport może uczynić? Dobrze, w zaufaniu Ci powiem. Może na przykład zmienić trajektorię paraboidalnego przelotu WIELKIEGO NIESPODZIEWANKA który, to NIESPODZIEWANEK może mieć wpływ na wiele spraw, także na tym GLOBIE. Czy Ty myślisz, że 165 milionów lat temu sprawa poszła o ZAURO-GADY? Hi! Hi! Hi! Data dodania komentarza: 21.11.2026, 12:30 Źródło komentarza: Zagrożenie atakiem z powietrza! Autor komentarza: hahaha Treść komentarza: tęczowy, tęczowy. nie korzystaj, ja wiem prawda boli, dodam że autor zadał dwadzieścia pytań na które nigdy nie odpowiedział pytany do chwili obecnej a od publikacji minęło 8 lat. czołem agencie uśmiechniętej brygady Data dodania komentarza: 21.11.2026, 12:27 Źródło komentarza: Zagrożenie atakiem z powietrza!
Reklama
Reklama
Reklama