Dyrektor jak władca? „Czarna księga...” odsłania kulisy szkolnych układów

Mobbing, zastraszanie, faworyzowanie „swoich”, wykorzystywanie pracowników do prywatnych spraw, fikcyjne zastępstwa i nieprawidłowości przy szkolnych pieniądzach. Taki obraz wyłania się z dokumentu zatytułowanego „Czarna księga nadużyć dyrektorów polskich szkół”.

W wielu szkołach dyrektor ma ogromną władzę nad pracownikiem

To nie jest raport pokontrolny, akt oskarżenia czy sądowy wyrok. Ten dokument to zbiór anonimowych relacji. Nie wskazuje nazwisk, konkretnych szkół ani miejscowości, dlatego każda z opisanych sytuacji wymagałaby osobnej weryfikacji. 

Mimo to jego treść trudno zignorować. Liczba zgłoszeń i powtarzalność mechanizmów pokazują problem, o którym środowisko nauczycielskie mówi od lat: w wielu szkołach dyrektor ma ogromną władzę nad pracownikiem, a nauczyciel często boi się odezwać.

Mobbing, który nie zawsze krzyczy

W dokumencie wielokrotnie pojawiają się określenia „mobbing” i „biały mobbing”. Nauczyciele opisują nie tylko otwarte krzyki, groźby czy publiczne upokarzanie, ale również bardziej subtelne formy nacisku: ignorowanie pracowników, pomijanie ich przy informacjach, odbieranie dodatków, utrudnianie awansu, rozliczanie z drobiazgów albo stopniowe wypychanie z pracy.

W relacjach pojawiają się także opisy komentowania wyglądu, życia prywatnego, rodziny, zwolnień lekarskich czy stanu zdrowia pracowników. Szczególnie mocne są fragmenty dotyczące nauczycieli korzystających z pomocy psychiatrycznej lub psychologicznej. Autorzy zgłoszeń piszą o wyśmiewaniu takich osób, wypytywaniu o powody „chorobowego” i ujawnianiu wrażliwych informacji innym pracownikom.

„Swoi” mają łatwiej, „niewygodni” milczą

Drugim powracającym motywem jest nierówne traktowanie. Z dokumentu wyłania się podział na pracowników „swoich” i tych, którzy są uznawani za niewygodnych.

Według anonimowych relacji wybrani nauczyciele mieli dostawać więcej godzin, zastępstw, nagród, dodatków motywacyjnych czy możliwości wyjazdów. Inni mieli być pomijani, krytykowani albo obciążani dodatkowymi obowiązkami. Wśród zgłoszeń pojawiają się też zarzuty zatrudniania znajomych, członków rodzin lub osób powiązanych z lokalnym środowiskiem.

CZYTAJ TEŻ: Lubelskie: Rodzina bez kanalizacji, sąsiadka z wychodkiem „pod nosem”. Miasto: Czekamy na sąd...

Autorzy relacji opisują sytuacje, w których osiągnięcia jednych nauczycieli miały być lekceważone, a inni mieli być nagradzani mimo niewielkiego wkładu pracy. Padają też zarzuty dotyczące faworyzowania osób powiązanych z dyrekcją lub lokalnymi władzami.

Prywatne sprawy za publiczne pieniądze?

Część opisów dotyczy wykorzystywania pracowników szkoły do prywatnych spraw dyrekcji. W dokumencie pojawiają się relacje o robieniu zakupów, sprzątaniu domu, remontach, myciu samochodu, załatwianiu prywatnych spraw czy używaniu szkolnego sprzętu poza placówką.

Są też zarzuty dotyczące przywłaszczania wyposażenia kupionego z projektów, korzystania ze szkolnych zasobów do celów prywatnych oraz promowania prywatnych firm przez szkolne kanały komunikacji.

Jeśli takie sytuacje zostałyby potwierdzone, nie byłby to już wyłącznie problem złej atmosfery w pracy. W grę mogłyby wchodzić także kwestie finansów publicznych, odpowiedzialności dyrektora i nadzoru organu prowadzącego.

Fundusz socjalny, zastępstwa i szkolne układy

Osobny blok zgłoszeń dotyczy pieniędzy. W „Czarnej księdze...” pojawiają się opisy nieprawidłowości przy Zakładowym Funduszu Świadczeń Socjalnych, szkoleniach, wycieczkach, paczkach, imprezach integracyjnych, dodatkach i płatnych zastępstwach.

Nauczyciele piszą m.in. o zawyżaniu kosztów, korzystaniu stale z tych samych firm, fikcyjnych szkoleniach, ograniczaniu dostępu do świadczeń wybranym pracownikom oraz przydzielaniu płatnych zastępstw osobom z kręgu dyrekcji.

W dokumencie pojawiają się również opisy zastępstw wpisywanych w dokumentacji, które w rzeczywistości – według autorów zgłoszeń – nie były realizowane. Są też relacje o klasach kierowanych do świetlicy lub biblioteki zamiast zapewnienia im normalnych lekcji.

Kiedy cierpią uczniowie

Choć dokument opiera się głównie na relacjach pracowników, część opisanych sytuacji dotyczy bezpośrednio uczniów. Chodzi m.in. o pozostawianie klas bez opieki, prowadzenie lekcji przez osoby bez odpowiednich kwalifikacji, fikcyjne zajęcia, presję na oceny czy ukrywanie problemów wychowawczych.

Autorzy zgłoszeń piszą też o naciskach, by nie wystawiać uczniom ocen negatywnych, zawyżać wyniki lub traktować wybrane dzieci łagodniej ze względu na ich rodziców.

PRZECZYTAJ: Zamość: Kolejna odsłona sporu o przedszkole nr 6 i szkołę nr 8. Prezydent apeluje: "Nie kłóćmy się już"

To jeden z najważniejszych wątków całej sprawy. Jeśli bowiem konflikt między nauczycielem a dyrektorem zaczyna wpływać na organizację lekcji, bezpieczeństwo uczniów albo rzetelność oceniania, problem przestaje być wewnętrzną sprawą szkoły.

Dyrektor ma władzę, nauczyciel ma ryzyko

Dyrektor szkoły decyduje o wielu sprawach, które dla nauczyciela mają bezpośrednie znaczenie: organizacji pracy, przydziale godzin, zastępstwach, dodatkach, nagrodach, ocenie pracy, awansie zawodowym czy atmosferze w placówce.

Teoretycznie system ma zabezpieczenia. Organ prowadzący odpowiada za sprawy organizacyjne i finansowe. Kuratorium sprawuje nadzór pedagogiczny. Państwowa Inspekcja Pracy może kontrolować kwestie pracownicze. W najpoważniejszych sprawach pozostaje sąd.

W praktyce nauczyciel, który chce zgłosić problem, często ryzykuje bardzo wiele. Szczególnie w mniejszych miejscowościach, gdzie szkoła jest częścią lokalnego układu zależności, a dyrektor może mieć silną pozycję w środowisku.

To nie wyrok, ale ostrzeżenie

„Czarna księga nadużyć dyrektorów polskich szkół” nie przesądza, że wszystkie opisane sytuacje rzeczywiście miały miejsce. Nie daje też podstaw do wskazywania konkretnych osób czy placówek. Jest jednak dokumentem, który pokazuje skalę frustracji, lęku i bezradności części środowiska nauczycielskiego.

Najważniejsze pytanie nie brzmi więc tylko: ile z tych relacji da się potwierdzić? Równie istotne jest pytanie, czy system potrafi skutecznie reagować wtedy, gdy nauczyciel zgłasza nadużycia.

Bo jeśli szkoła ma być miejscem bezpiecznym dla uczniów, musi być też miejscem bezpiecznym dla tych, którzy ich uczą. A tam, gdzie pracownicy boją się mówić, problemy rzadko kończą się na pokoju nauczycielskim.