Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
czwartek, 19 listopada 2026 12:10
Przeczytaj!
Reklama
Reklama

My idziemy na śmierć

Dramatyczna, wojenna historia Zamościa nadal jest odkrywana. W czwartek (19 kwietnia) w TVP 3 wyemitowano reportaż Bogny Bender-Motyki pt. "Rodzina Watrakiewiczów". Reportaż osnuto na relacjach Jadwigi Watrakiewicz. Część zdjęć nagrywano w Zamościu. Wówczas syn pani Jadwigi podarował nam maszynopis wspomnień tej kobiety (prezentujemy jego obszerne fragmenty). To dotychczas nieznane źródło wiedzy o wojennej historii Zamościa.
My idziemy na śmierć

Autor: Fot. Ze zbiorów APZ

Stryjek miał w Zamościu swój interes: masarnię i sklep mięsny na Lubelskim Przedmieściu przy ul. Lubelskiej 35 – czytamy w niepublikowanych dotąd wspomnieniach urodzonej w 1912 r. Jadwigi Watrakiewicz z domu Bojanowskiej (relacja została spisana przez Zdzisława Watrakiewicza, syna autorki). "Razem ze stryjenką byli ciągle zajęci, od rana do wieczora (...). Przychodziłam do sklepu i po jego zamknięciu zmywałam, sprzątałam i znosiłam niesprzedany towar do lodowni w piwnicy, takiej chłodni". 
Niebawem w Zamościu doszło do dramatycznych wydarzeń... 

Strach był wielki
Stanisław Bojanowski, stryj autorki wspomnień, był właścicielem sklepu i masarni w Zamościu. Kuzynkę (pochodziła z Kolonii Andrzejów w gm. Kamień) przyjął do siebie, gdy miała 11 lat. Dziewczynka pracowała jako niania Felka i Mariana (byli to synowie Stanisława Bojanowskiego), a potem w sklepie mięsnym jako ekspedientka. Autorka wspomnień opisuje m.in. wkroczenie niemieckiego wojska do Zamościa oraz wojenną rzeczywistość tego miasta. 

"Już na przełomie 1939 i 1940 r. utworzono getto żydowskie. Ja nadal pracowałam u stryja już za pięć złotych miesięcznie" – czytamy we wspomnieniach Jadwigi Watrakiewicz. "W czasie wojny do sklepu przychodzili także i niemieccy oficerowie, gestapo, esesmani (...). Obsługiwałam wszystkich, bez wyjątku: mile i z uśmiechem, choć nie było do śmiechu. Przychodzili licznie. Bardzo smakowały im wyroby wędliniarskie z masarni stryja. Wędliny krojone były ręcznie nożem, cieniutko i równiutko oraz estetycznie pakowane. 

To miało dla Niemców znaczenie. "Także i z tego powodu zamówień było bardzo dużo" – wspominała pani Jadwiga. "Niemcy w sklepie zachowywali się bardzo grzecznie (...). Niemniej jednak baliśmy się, widząc to, co dzieje się na ulicach". 

Młoda ekspedientka obserwowała z okna sklepu wiele mrożących krew w żyłach scen. Niedaleko (od listopada 1942 r.) działał w sąsiedztwie (przy ul. Okrzei) obóz przejściowy. Więziono w nim dziesiątki tysięcy mieszkańców wysiedlanych na Zamojszcyźnie miejscowości (pędzono ich "z druty" ulicami Zamościa). Złą sławą okryła się zamojska Rotunda (więzienie śledcze gestapo), a m.in. na zamojskiej Karolówce działał w 1941 r. duży obóz dla jeńców radzieckich (przetrzymywano ich w koszmarnych warunkach). Prześladowano także Żydów. 

"Stryjenka i ja podchodziliśmy pod ogrodzenie (obozu przejściowego) i przerzucałyśmy całe bochenki chleba i kiełbasę. Przy tym trzeba było być bardzo ostrożnym. Lagier był ogrodzony i bardzo strzeżony, można było zostać zastrzelonym przy płocie (o takiej pomocy żywnościowej organizowanej przez mieszkańców Zamościa opowiadało wielu byłych więźniów obozu – przyp. red.) (...)" – czytamy we wspomnieniach Jadwigi Watrakiewicz. "Cały rok 1941 i 1942 jeszcze gorzej robili z Żydami. Strach był wielki, ale żyć trzeba było (...). Przerażający widok robiły pędzone jak bydło kolumny ludności cywilnej: polskiej i żydowskiej, a także obdarci sowieccy jeńcy".
Te obrazki na zawsze wryły się w pamięć Jadwigi Watrakiewicz. 
 

Pomoc
"Gnane były kobiety z dziećmi, starcy, mężczyźni i młodzież (...)" – czytamy we wspomnieniach. "Wiosną 1942 r. z dzielnicy żydowskiej: getta, pędzono czwórkami Żydów całymi rodzinami, na rampę buraczaną, ładowano do wagonów i wywożono na stracenie do Bełżca. Widok był przerażający, było widać, że ci ludzie w oczach mieli wielki strach. Z tłumu słychać było przytłumione wołanie dzieci i dorosłych: jeść, jeść, jeść czy chleba, chleba, chleba. Z przodu i z tyłu strażnicy, po bokach z psami wilczurami, z karabinami wycelowanymi do ludzi. Tych, którzy nie dali rady iść popychano i bito pejczem, kolbą karabinu, kopano i szczuto psami, nawet strzelano do nich. Ludzie nie mogli na to obojętnie patrzeć, zaczęto, jak kto mógł, organizować pomoc. 

W jaki sposób poniewieranym przez Niemców ludziom mogli pomóc pracownicy zamojskiego sklepu mięsnego? "My w sklepie robiliśmy kanapki z kromki chleba, plasterka grubej kiełbasy i zawijaliśmy w szary papier, aby były mniej widoczne" – czytamy we wspomnieniach Jadwigi Watrakiewicz. "Ja z wiklinowym koszem, w którym miałam te porcje wychodziłam niby na zakupy, podchodziłam jak najbliżej krawężnika i niepostrzeżenie podawałam (je) do wyciągniętej ręki (osób idących w kolumnach – przyp. red.). Jakiś czas się udawało, bo i strażnicy byli różni. Jedni udawali, że nie widzą, a inni tylko odpychali od krawężnika. Ale byli też i tacy, którzy potrafili kopnąć, uderzyć kolbą karabinu (...). Do dzieci i innych schylających się po chleb strzelano".

Dochodziło do strasznych scen. "Pamiętam jak moja stryjenka do kolumny wrzuciła bochenek chleba, na który rzuciła się grupa Żydów. Niemcy wówczas zaczęli strzelać do nich i kilkadziesiąt osób oblegających ten chleb zastrzelili na ulicy" – opowiadała synowi pani Jadwiga. "Stryjence udało się uciec i w domu schowała się pod łóżko. Niemcy robiąc rewizję nie znaleźli stryjenki. (Potem) przychodzili i po stryjka, chował się on wówczas pod schodami, gdzie składowano węgiel".

Według autorki wspomnień części mieszkańców Zamościa nie paraliżował strach. Starali się nieszczęśnikom pomóc. "Podczas takich pędzeń, obok kolumny przechadzało się gestapo. Jednych, którzy podawali Żydom (jedzenie) zabierali ze sobą, innym udawało się nie wpaść. Mnie sprawdzano kilkakrotnie dokumenty i koszyk, w którym obok porcji zawsze miałam jakieś warzywa i przyprawy do kiełbas. Zawsze tłumaczyłam się, że jestem na zakupach i mnie puszczano wolno" – wspominała pani Jadwiga. "Niektórzy esesmani i gestapowcy przychodzili niemal codziennie do sklepu i ja ich obsługiwałam, stąd może byli bardziej pobłażliwi". 

To nie mogło trwać wiecznie.

Więcej przeczytasz w najnowszym numerze i e-wydaniu Kroniki Tygodnia


Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Kronika Tygodnia

Chcesz częściej widzieć nasze newsy?

Dodaj Kronikę Tygodnia do preferowanych źródeł w Google i bądź bliżej najważniejszych spraw z regionu.

Reklama
Urokliwy dom z dużą działką | Zawady gm. Jarczów Cena: 239000 PLN Szukasz spokojnego miejsca na ziemi, przestrzeni pod własne gospodarstwo, siedlisko lub inwestycję w agroturystykę? Ta wyjątkowa nieruchomość łączy tradycyjny wiejski klimat z wygodnym dostępem do pełnej infrastruktury i miast.GŁÓWNE ATUTY NIERUCHOMOŚCI:-Ogromna działka o powierzchni 1,40 ha – grunty o bardzo dobrej klasie bonitacyjnej, idealne pod uprawy, ogród lub własną przestrzeń rekreacyjną.-Szeroki front (ok. 42 m) – daje doskonałe możliwości aranżacyjne, wygodny wjazd i szerokie pole manewru.-Bezpośredni dostęp do drogi asfaltowej – całoroczny, komfortowy dojazd.-Pełne media na działce: podłączona woda, prąd oraz kanalizacja + tradycyjna studnia (idealna np. do podlewania ogrodu).DOM DREWNIANY (ok. 70 m²):Jednokondygnacyjny, klimatyczny dom z drewna (pokryty eternitem) z wymienioną stolarką okienną na szczelne okna PCV. Wnętrze oferuje czytelny i funkcjonalny układ pomieszczeń:-Wiatrołap (przestrzeń na garderobę/buty),-Przedpokój,-Wydzielone miejsce na łazienkę (do własnej aranżacji),-Duża, jasna kuchnia,-Obszerny, przestronny pokój.BUDYNKI GOSPODARCZE:Na terenie działki znajdują się 3 dodatkowe budynki o wszechstronnym przeznaczeniu:-Duży murowany budynek gospodarczy – podzielony na część inwentarską (dawny chlewik/stajnia) oraz część stanowiącą tzw. letnią kuchnię (doprowadzony prąd – świetne miejsce na pracownię lub bazę majsterkowicza).-Drewniany garaż – bezpieczne miejsce na samochód lub sprzęt rolniczy/ogrodniczy.-Drewniany mały schowek – idealny na narzędzia ogrodowe czy drewno.LOKALIZACJA I OKOLICA:Cicha, malownicza i bezpieczna okolica pozwalająca odetchnąć od miejskiego zgiełku.-Bliskość Jarczowa: szybki i sprawny dojazd do centrum gminy, gdzie znajdziesz pełną infrastrukturę: Urząd Gminy, Szkołę Podstawową, Ośrodek Zdrowia, Aptekę, Samorządowy Ośrodek Kultury (SOK), sklep oraz placówkę pocztową.-Dogodny dojazd do Tomaszowa Lubelskiego – bliska odległość od miasta powiatowego zapewnia łatwy dostęp do szkół średnich, szpitala, marketów i usług.DLA KOGO?Nieruchomość doskonale sprawdzi się jako:-Siedlisko dla osób szukających ciszy i bliskości natury,-Gospodarstwo rolne / ogrodnicze (III klasa),-Baza pod rekreację lub biznes (np. warsztat, agroturystyka).Zapraszam do kontaktu i obejrzenia nieruchomości na żywo!Zainteresowany? Zadzwoń i umów się na prezentację, aby osobiście docenić potencjalną przestrzeń tego wyjątkowego mieszkania.Bezpłatnie pomagamy w formalnościach związanych z uzyskaniem kredytu na zakup nieruchomości. Nasz doradca kredytowy bezpłatnie sprawdzi Twoją zdolność kredytową i przedstawi najlepsze oferty z ponad 10 banków.Posiadasz podobną nieruchomość? Skorzystaj z bezpłatnej konsultacji – odpowiemy na pytania dotyczące ceny, procesu sprzedaży oraz możliwości poprawy atrakcyjności oferty.Oferujemy również:•⁠ ⁠Pośrednictwo w kupnie, sprzedaży oraz najmie nieruchomości.•⁠ ⁠Pomoc w sprzedaży nieruchomości o skomplikowanej sytuacji prawnej.•⁠ ⁠Rzetelne oceny wartości nieruchomości.•⁠ ⁠Uzyskanie świadectwa energetycznego.PAULINA [email protected]ółnoc Biuro Nieruchomościul. Żeromskiego 3, 22-400 Zamość Data dodania ogłoszenia: 11.11.2026 Urokliwy dom z dużą działką | Zawady gm. Jarczów
Działki | Ruda Wołoska Cena: 80000 PLN Atrakcyjne działki budowlane w Ruda Wołoska (ul. Tomaszowska) - kup całość lub pojedynczo!Szukasz spokojnego miejsca na budowę wymarzonego domu z dala od zgiełku miasta, a jednocześnie z szybkim dojazdem? Oferujemy na sprzedaż malowniczo położone działki w miejscowości Ruda Wołoska przy ul. Tomaszowskiej. Nieruchomość daje dużą elastyczność – istnieje możliwość zakupu poszczególnych działek lub całego kompleksu.Zestawienie powierzchni działek:Działka nr 638/12: 0,0639 ha (ok. 639 m²) - 55 000 złDziałka nr 638/13: 0,1007 ha (ok. 1 007 m²) - 70 000 złDziałka nr 638/14: 0,1390 ha (ok. 1 390 m²) - 80 000 złŁączna powierzchnia całości: ok. 0,3036 ha (3 036 m²)Media i dojazd:Media: Prąd, woda i pozostałe media znajdują się w drodze w bliskiej odległości od działek, co ułatwi i przyspieszy proces przyłączenia budowy.Droga wewnętrzna: Do działek prowadzi wydzielona droga dojazdowa (nr 639/11). Każdy nabywca otrzymuje udziały w drodze, co gwarantuje bezproblemowy i uregulowany prawnie dostęp do nieruchomości.Dlaczego warto?Elastyczność zakupu: Możliwość zakupu pojedynczej działki pod budowę domu lub całego kompleksu (świetna opcja pod inwestycję lub dla rodziny/znajomych chcących zamieszkać obok siebie).Świetna lokalizacja: Cicha i zielona okolica przy ul. Tomaszowskiej z dogodnym i szybkim dojazdem do Tomaszowa Lubelskiego.Ustawny teren: Działki dają duże możliwości aranżacji przestrzeni wokół przyszłego domu oraz zagospodarowania ogrodu.Cena i warunki transakcji: Do uzgodnienia (możliwość zakupu całości lub wybranej działki).Zapraszam do kontaktu telefonicznego w celu uzyskania szczegółowych informacji oraz umówienia się na prezentację nieruchomości w terenie!Bezpłatnie pomagamy w formalnościach związanych z uzyskaniem kredytu na zakup nieruchomości. Nasz doradca kredytowy bezpłatnie sprawdzi Twoją zdolność kredytową i przedstawi najlepsze oferty z ponad 10 banków.Posiadasz podobną nieruchomość? Skorzystaj z bezpłatnej konsultacji – odpowiemy na pytania dotyczące ceny, procesu sprzedaży oraz możliwości poprawy atrakcyjności oferty.Oferujemy również:•⁠ ⁠Pośrednictwo w kupnie, sprzedaży oraz najmie nieruchomości.•⁠ ⁠Pomoc w sprzedaży nieruchomości o skomplikowanej sytuacji prawnej.•⁠ ⁠Rzetelne oceny wartości nieruchomości.•⁠ ⁠Uzyskanie świadectwa energetycznego.PAULINA [email protected]ółnoc Biuro Nieruchomościul. Żeromskiego 3, 22-400 Zamość Data dodania ogłoszenia: 03.11.2026 Działki | Ruda Wołoska
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
ReklamaKolejowy Serwis Mobilny
Reklama Baner reklamowy B1 firmy WORK CENTRE
Reklama
KOMENTARZE
Autor komentarza: przyjaciel przyjaciela Treść komentarza: Hahahahaha, widzieliście jaką ondulację miał Trump, fryzjerzy w Shenzhen się napracowali. Data dodania komentarza: 19.11.2026, 10:40 Źródło komentarza: Małaszewicze walczą o przetrwanie. Dług celny drenuje konta firm, przedsiębiorcy czują się kozłami ofiarnymi Autor komentarza: góra brunatnieje Treść komentarza: Bardzo dobrze, niepełnosprawnym potrzeba bardziej pieniędzy na "asystenta osobistego" niż dla kleru na wycieczki, zabawy albo organizowanie na PISowskiej Górze w Częstochowie tzw. mszy za TV Republikę ,Sakiewicza albo kiboli.. Data dodania komentarza: 19.11.2026, 10:34 Źródło komentarza: Lewica chce zlikwidować Fundusz Kościelny. Gotowy jest projekt ustawy Autor komentarza: Katastrofa Treść komentarza: Dziś w nocy w Shnzhen ważą się losy wyspy Tajwan 3 mocarstwa decydują, rosyjskie kundle z UE reprezentuje Putin Data dodania komentarza: 19.11.2026, 08:28 Źródło komentarza: Małaszewicze walczą o przetrwanie. Dług celny drenuje konta firm, przedsiębiorcy czują się kozłami ofiarnymi Autor komentarza: Perfidia Treść komentarza: KOmuna doji swich i chroni przestępców. Data dodania komentarza: 19.11.2026, 08:21 Źródło komentarza: Małaszewicze walczą o przetrwanie. Dług celny drenuje konta firm, przedsiębiorcy czują się kozłami ofiarnymi Autor komentarza: POKomuna Treść komentarza: Co to jest 200 dni teraz za KOMUNY, czekałem do kardiologa 1.5 roku na wizytę czyli 515 dni następnej wyznaczonej na 2029 nie dożyję, takie teraz wyroki praworządne i uśmiechnięte, a drobny milionik lekarz bierze Data dodania komentarza: 19.11.2026, 07:26 Źródło komentarza: "200 dni czekania na lekarza" Autor komentarza: ale jaja Treść komentarza: Wczoraj sąd najwyższy ogłosił że z tej 8 tylko 3 jest legalnych i zaprzysiężona przez prezydenta, więc teraz kworum z 15 = 3 to barbaria NEO praworządności a czyste bezprawie totalne. Data dodania komentarza: 19.11.2026, 07:16 Źródło komentarza: Wojsko na niebie nad Werbkowicami
Reklama
Reklama
Reklama